Okuteekateeka okuziika kutwala bbanga ki?

Okuteekateeka okuziika mu Buganda bulijjo kutwala ennaku ntono okuva ku ssatu okutuuka ku musanvu. Ebbanga lino lyetaagisa okukola ebintu bingi nga:

• Okumanya ensonga ezikwata ku kufa kw’omuntu

• Okukubaganya ebirowoozo n’ab’oluganda ku nteekateeka z’okuziika

• Okusaba olukusa lw’okuziika okuva mu gavumenti

• Okufuna ekifo eky’okuziikamu

• Okukola enteekateeka z’okusaba n’okusoma ebbaluwa

• Okufuna ebikozesebwa byonna ebyetaagisa mu kuziika

Ebbanga lino liyamba ab’oluganda n’emikwano okwetegekera okuziika mu ngeri ennungi.

Bintu ki ebikulu ebiba byetaagisa mu kuziika?

Waliwo ebintu bingi ebyetaagisa mu kuziika okw’Abaganda. Ebimu ku byo bye bino:

• Essaanda: Essanduuko ey’omulambo

• Engoye ez’okuziikamu: Engoye eziteekebwa ku mulambo

• Ebiragala: Ebikozesebwa okusiiga essaanda n’okuwoomya omulambo

• Ebyokulya n’ebyokunywa: Ebikozesebwa okufuna abantu abajja mu kuziika

• Ebikozesebwa mu kusaba: Bayibuli, ennyimba, n’ebirala

• Ebikozesebwa mu kuziika: Enkumbi, amafumu, n’ebirala

• Entaana: Ekifo awazikibwa omulambo

Ebintu bino byonna biyamba okukola okuziika mu ngeri ey’ekitiibwa era ennungi.

Enkola ki ezikulu eziba mu kuziika?

Mu kuziika kw’Abaganda, waliwo enkola nnyingi ezikulu. Ezimu ku zo ze zino:

• Okukuŋŋaanya ab’oluganda n’emikwano

• Okusaba n’okuyimba ennyimba ez’eddiini

• Okusoma ebbaluwa ez’okusiima omufu

• Okuwa ekyogerwa eky’okusiima omufu

• Okuleeta essaanda mu kifo eky’okuziika

• Okusaba okusembayo n’okwebaza

• Okussa omulambo mu ntaana

• Okussa ettaka ku ntaana

• Okuwa ebirabo eri ab’oluganda abasinga obukulu

Enkola zino zonna zikola ekintu eky’enjawulo mu kuziika era ziyamba okussaamu ekitiibwa omufu.

Amateeka ki agakwata ku kuziika mu Buganda?

Mu Buganda, waliwo amateeka agakwata ku kuziika agalina okugobererwa. Agamu ku go ge gano:

• Okuziika kulina okukolebwa mu bbanga lya nnaku musanvu okuva ku kufa

• Okufuna olukusa lw’okuziika okuva mu gavumenti

• Okukola okuziika mu kifo ekyakkirizibwa

• Okugondera amateeka g’eddiini y’omufu

• Okukola okuziika mu ngeri ey’obuntu era ey’ekitiibwa

• Okukuuma obutukuvu bw’omulambo n’entaana

• Okugondera amateeka g’obuwangwa bw’Abaganda

Amateeka gano gakuuma obulungi n’ekitiibwa ky’okuziika mu Buganda.

Ssente mmeka ezeetaagisa mu kuziika?

Ssente ezeetaagisa mu kuziika zisobola okwawukana ng’okusinziira ku bintu bingi. Wammanga waliwo etterekero eriwa ekifaananyi ky’essente eziyinza okwetaagisa:

---

---

Omuwendo gw’essente ezoogerwako mu lupapula luno gusinziira ku kumanya okusinga okubaawo naye guyinza okukyuka. Kirungi okukola okunoonyereza okwetongodde ng’tonnakola kusalawo kwonna okukwata ku ssente.

Engeri ki ez’enjawulo ez’okuziika eziriwo?

Waliwo engeri ez’enjawulo ez’okuziika eziriwo mu Buganda n’ebitundu ebirala. Ezimu ku zo ze zino:

• Okuziika mu ttaka: Engeri esinga okukozesebwa

• Okwokya omulambo: Engeri ey’okwokya omulambo n’okuziika evvu

• Okuziika mu mazzi: Engeri etali nkozesa nnyo ey’okuziika mu nnyanja oba mu mugga

• Okuteeka omulambo mu kizimbe: Engeri ey’okuteeka omulambo mu kizimbe eky’enjawulo

• Okuziika mu muti: Engeri ey’okuziika omulambo mu muti

Buli ngeri eno erina enkola yaayo ey’enjawulo era esobola okukozesebwa ng’okusinziira ku buwangwa n’okwagala kw’omufu n’ab’oluganda.

Mu bufunze, okuziika kwe kussa ekitiibwa ekisembayo mu mufu. Mu Buganda, kulimu enkola nnyingi ez’enjawulo eziyamba okuwummuza omwoyo gw’omufu n’okusanyusa ab’oluganda. Okuziika kulimu okuteekateeka, okukuŋŋaanya ab’oluganda, okusaba, n’okussa omufu mu ttaka. Enkola eno erina amakulu mangi eri abantu abalamu era etwaliramu amateeka n’enkola ezaakaayakana.